De erfenis van Rutte´s coronajaren

Bron: Ter Lede

Er wordt in Nederland opvallend weinig gesproken over de echte rekening van het coronabeleid. Niet de miljarden aan steunpakketten, niet de grafieken en dashboards, maar de menselijke schade die zich in stilte heeft opgebouwd. Die schade is niet tijdelijk. Die is structureel. En in sommige gevallen onomkeerbaar.

Wat begon als crisisbeleid, groeide uit tot een periode waarin fundamentele vrijheden zonder noemenswaardig debat werden ingeperkt. Lockdowns, avondklokken en sociale isolatie werden gepresenteerd als noodzakelijk en onvermijdelijk. Maar noodzakelijkheid ontslaat niemand van de plicht om ook naar de gevolgen te kijken. En juist daar ging het mis.

De focus lag op een doel: het virus bestrijden. Alleen wat daarbuiten viel, werd bijzaak. En precies die bijzaak blijkt nu de hoofdprijs te zijn.

Vrijheid als sluitpost

In een gezonde samenleving is vrijheid het uitgangspunt en beperking de uitzondering. Tijdens de coronaperiode werd dat principe omgedraaid. De overheid bepaalde wanneer je naar buiten mocht, hoeveel mensen je mocht zien en zelfs of je je beroep mocht uitoefenen.

Dat gebeurde op basis van modellen en aannames die achteraf lang niet altijd standhouden. Kritische geluiden werden weggezet als onverantwoord of zelfs gevaarlijk. Het publieke debat versmalde tot een tunnel waarin afwijkende inzichten nauwelijks ruimte kregen.

Dat is misschien wel de grootste schade: niet alleen wat er besloten werd, maar hoe het besloten werd. Zonder voldoende tegenspraak, zonder open afweging van alternatieven en zonder respect voor individuele afwegingen.

Een zorgsysteem dat al was uitgekleed

Toen de crisis begon, stond de zorg er al zwak voor. Jaren van beleid op gericht op kostenbeheersing hadden hun sporen nagelaten. Efficiëntie werd belangrijker gevonden dan capaciteit. Reserves werden afgebouwd, personeelstekorten genegeerd en complexe zorg steeds verder versnipperd.

Onder leiding van Mark Rutte en zijn VVD-kabinetten is er structureel bezuinigd, met name op de geestelijke gezondheidszorg. Wachttijden liepen tot maanden, soms jaren. Specialistische trajecten verdwenen of werden uitgekleed.

Toen corona kwam, bleek hoe kwetsbaar dat systeem was. Niet alleen voor virusdruk, maar juist voor alles wat daarbuiten viel. Reguliere zorg werd afgeschaald, behandelingen uitgesteld en patiënten simpelweg aan hun lot overgelaten.

De vergeten slachtoffers van beleid

De echte slachtoffers van het coronabeleid zijn niet alleen degenen die ziek werden van het virus, maar ook degenen die door het beleid ziek zijn geworden - of zieker.

Denk aan jongeren die in isolatie terechtkwamen en psychisch instortten. Denk aan mensen met chronische aandoeningen die geen toegang meer kregen tot noodzakelijke zorg. Denk aan patiënten die zowel lichamelijke als psychische klachten hebben en nergens terechtkunnen omdat het systeem hen niet begrijpt.

Het Nederlandse zorgsysteem is ingericht op hokjes. Of je lichaam wordt behandeld, of je geest. Maar niet beide tegelijk. Juist die groep - vaak jong, vaak complex, vaak zonder sterke sociale steun - is tijdens de coronaperiode volledig uit beeld verdwenen.

En dat terwijl hun situatie juist verslechterde door het beleid zelf.

Bestuur zonder correctie

Wat deze periode zo problematisch maakt, is niet alleen de inhoud van het beleid, maar het ontbreken van correctie. Beleidskeuzes werden gepresenteerd als wetenschap, terwijl ze in werkelijkheid vaak politieke keuzes waren met enorme maatschappelijke gevolgen.

Er was weinig ruimte voor twijfel, weinig ruimte voor nuance en al helemaal weinig ruimte voor terugkeer op eerdere beslissingen. Dat is gevaarlijk in een democratie. Macht zonder zelfreflectie leidt zelden tot goede uitkomsten.

Dat geldt zeker wanneer de gevolgen zo diep ingrijpen in het dagelijks leven van miljoenen mensen.

Tijd voor echte verandering

We kunnen deze periode niet afsluiten met een paar rapporten en een evaluatiecommissie. Daar is de schade te groot voor. Wat nodig is, is een grondig en onafhankelijk onderzoek naar de besluitvorming, de onderliggende aannames en de gevolgen van het coronabeleid.

Een parlementaire enquête is geen overdreven middel, maar een noodzakelijke stap. Niet om met vingers te wijzen, maar om helder te krijgen wat er mis is gegaan en hoe dat in de toekomst voorkomen kan worden.

Waarom werden alternatieve strategieën niet serieus overwogen? Waarom werd nevenschade structureel onderschat? En waarom werd er zo weinig geluisterd naar signalen uit de samenleving?

Wanneer politiek juridisch wordt

Er is nog een ongemakkelijke vraag die steeds vaker gesteld wordt: waar ligt de grens tussen politieke verantwoordelijkheid en juridische aansprakelijkheid?

Als beleid aantoonbaar schade veroorzaakt, en als die schade het gevolg is van bewuste keuzes of het negeren van waarschuwingen, dan is het niet vreemd om te kijken naar juridische consequenties. Dat geldt in het bedrijfsleven. Dat geldt voor burgers. Waarom zou dat niet gelden voor bestuurders?

De rol van Mark Rutte en zijn kabinetten verdient in dat licht serieuze beoordeling. Niet uit rancune, maar uit principe. Macht moet altijd gepaard gaan met verantwoordelijkheid - ook achteraf.

Een les die we niet mogen negeren

De coronaperiode heeft een ongemakkelijke waarheid blootgelegd: hoe snel een samenleving bereid is om fundamentele principes los te laten onder druk. En hoe moeilijk het het is om die principes daarna weer volledig te herstellen.

Als we deze periode wegzetten als ¨een uitzonderlijke tijd¨ en vervolgens doorgaan alsof er niet gebeurd is, dan hebben we niets geleerd. Dan blijft de deur openstaan voor herhaling.

De echte opdracht ligt nu voor ons: niet alleen herstellen wat kapot is gegaan, maar ook erkennen dat het kapot is gegaan. Dat vraagt om eerlijkheid, om moed en om bereidheid om ook naar de eigen rol te kijken.

Want zonder die erkenning blijft de schade bestaan - zichtbaar of niet, maar altijd voelbaar.