Ed Nijpels en de grote leugen van het ¨Veronica-liberalisme¨

Bron: VVD

Toen Ed Nijpels in de jaren tachtig partijleider was van de VVD, introduceerde hij de term ¨Veronica-liberalisme¨ om de partij een modern, jong en ogenschijnlijk rebels imago te geven. De verwijzing naar Veronica moest suggereren dat de VVD brak met het regentendom, met de stoffige bestuurscultuur en met ideologische starheid. In werkelijkheid was deze term geen ideologische vernieuwing, maar een marketingtruc die verhulde dat de partij onder Nijpels juist verder opschoof richting bestuurlijk collectivisme. Het gebruik van het woord ¨Veronica¨ werkte verwachtingen die door zijn denken en handelen structureel werden ondermijnd.

Wat Veronica werkelijk vertegenwoordigde

Veronica stond in de Nederlandse cultuur voor het doorbreken van zuilen, het negeren van autoriteit en het openlijk uitdagen van staatscontrole. Het was commercieel, individualistisch en ongehoorzaam, en het verafschuwde de morele en bestuurlijke betutteling van bovenaf. De geest van Veronica paste bij een klassiek-liberaal wereldbeeld waarin vrijheid geen beleidsdoel is, maar een uitgangspunt, en waarin de overheid niet stuurt, maar begrenst. Het ging om vertrouwen in mensen, om ruimte voor ondernemerschap en om een cultuur die zich niets aantrekt van politieke correctheid of bestuurlijke consensus.

Het wereldbeeld van Ed Nijpels

Het politieke denken van Ed Nijpels was fundamenteel onverenigbaar met dat ethos. Hij zag de samenleving niet als een spontaan ordenend geheel, maar als een systeem dat geregisseerd moest worden, In plaats van vrijheid centraal te stellen, stelde hij beleid centraal. In plaats van wantrouwen tegenover macht, omarmde hij overlegstructuren, bestuursakkoorden en collectieve oplossingen. Dat denken is klassiek sociaal-democratisch van aard en staat haaks op het klassiek-liberalisme dat hij retorisch claimde. De burger werd in zijn visie geen vrij handelend individu, maar een object van sturing en correctie.

Veronica-liberalisme als marketingconstructie

De term Veronica-liberalisme functioneerde daarom niet als ideologische beschrijving, maar als verpakking. Het was een poging om bestuurlijke braafheid te verkopen als culturele vernieuwing. De VVD werd onder Nijpels niet minder staatsgericht, maar juist beter geïntegreerd in het bestaande bestuurlijke kartel. Het zogenoemde Veronica-liberalisme maskeerde een voorkeur van corporatisme, een grote rol voor de overheid en diep geloof in maakbaarheid. De rebelse uitstraling was cosmetisch en diende vooral om een jonger electoraat aan te spreken zonder daadwerkelijk afstand te nemen van socialistisch geïnspireerd beleid.

de logische continuïteit in zijn latere loopbaan

Dat Ed Nijpels zich later zonder ideologische wrijving bewoog binnen groene netwerken, klimaattafels en technocratische overlegorganen was geen koerswijziging, maar een bevestiging van zijn oorspronkelijke overtuigingen. Zijn denken was altijd systeemgericht geweest en nooit geworteld in individuele vrijheid. De overstap naar een bestuurlijk-moralistische klimaatagenda liet zien dat zijn vermeende liberalisme geen principiële kern had. Het was altijd afhankelijk geweest van context en macht, niet van overtuiging.

De transformatie van de VVD onder Nijpels

Onder leiding van Nijpels verloor de VVD haar karakter als vrijheidsbeweging en ontwikkelde zij zich tot een beheerpartij. Ideologische scherpte maakte plaats voor bestuurlijke betrouwbaarheid en politieke strijd werd ingeruild voor consensus. De partij ging de staat niet langer zien als probleem, maar als instrument. Die verschuiving markeerde het begin van een lange ontwikkeling waarin liberalisme werd gereduceerd tot management en vrijheid tot bijzin in beleidsnota´s.

de doorwerking tot in het heden

De huidige VVD draagt nog altijd de sporen van deze ideologische verschuiving. Zij noemt zich liberaal, maar verdedigt een omvangrijke overheid, een groeiend regelgevend kader en een technocratische bestuurscultuur waarin burgers vooral moeten worden gestuurd. Die ontwikkeling is niet los te zien van het leiderschap van Ed Nijpels, die liberalisme herdefinieerde tot iets wat nooit was. Het echte Veronica-liberalisme, als dat begrip al zinvol gebruikt kan worden, stond voor rebellie tegen de staat, niet voor samenwerking ermee.

Vrijheid versus systeemdenken

Een fundamenteel onderscheid blijft hierbij doorslaggevend. Een echte liberaal vertrekt vanuit vertrouwen in de burger en wantrouwen tegenover gecontroleerde macht. Een socialist vertrekt vanuit vertrouwen in systemen en bestuurders. Ed Nijpels koos consequent voor het laatste. Daarmee wordt duidelijk waarom zijn Veronica-liberalisme geen Veronica was en nooit liberalisme is geweest.