Nederland in een nieuw interbellum?

Bron: A.Hakeboom/collectie Spaarnestad Fotoarachief

Nederland voelt onrustig. Niet omdat mensen plots extremisten zijn geworden, maar omdat steeds meer burgers het gevoel hebben dat de samenleving hen uit de handen glipt. Een eigen huis is voor een hele generatie onbereikbaar geworden. Energie en boodschappen zijn duur. De zorg kraakt. Het onderwijs staat onder druk. En boven dat alles hangt een overheid die overal regels heeft, maar steeds minder grip lijkt te hebben op de werkelijkheid.

In zulke tijden verschuift de politiek. Niet met een schok, maar sluipend. Eerst verdwijnt het vertrouwen in beleid, dan in instituties en uiteindelijk in democratie zelf. Precies zo begon het in Nederland tussen 1920 en 1945. En wie vandaag eerlijk kijkt, ziet weer dezelfde contouren verschijnen.

Een samenleving onder spanning

Het Nederland van het interbellum was formeel een stabiele democratie. Er waren verkiezingen, een parlement en een vrije pers. maar daaronder groeide een diepe sociale crisis. De Grote Depressie sloeg hard toe. Werkeloosheid explodeerde, armoede werd zichtbaar in de straten en hele wijken raakten sociaal ontwricht. De overheid hield vast aan bezuinigingen en discipline, terwijl grote delen van de bevolking wegzakten.

Die spanning barstte soms letterlijk open. In 1934, tijdens het Jordaanoproer in Amsterdam, kwamen duizenden arbeiders in opstand nadat hun uitkeringen waren gekort. Het leger werd ingezet, er werd geschoten en er vielen doden. Het beeld van een regering die haar eigen burgers met geweld tot gehoorzaamheid dwong, maakte diepe indruk en tastte het vertrouwen in de staat blijvend aan.

Het Jordaanoproer was geen revolutie, maar een waarschuwing: wanneer beleid losraakt van de leefwereld, ontstaat politieke ontwrichting.

Ook vandaag staat de samenleving onder druk. Woningnood, energiekosten, zorg, onderwijs en migratie stapelen zich op. Veel Nederlanders voelen dat hun leven ingewikkelder en kwetsbaarder wordt, terwijl de politiek vooral lijkt te reageren met procedures en morele verklaringen.

Van onvrede naar vijanddenken

Wanneer een samenleving structureel ervaart dat haar daadkracht wordt overschreden, verandert frustratie in iets gevaarlijks. Mensen zien hun wijken veranderen, hun scholen voller worden, hun zorg en veiligheid onder druk staan, en voelen dat hun stem daar nauwelijks invloed op heeft. In Nederland is migratie de plek geworden waar al die spanningen samenkomen.

Omdat de politiek dit probleem jarenlang geminimaliseerd, is migratie geen normaal beleidsdossier meer, maar een emotioneel breekpunt. Het gaat niet alleen over aantallen, maar over identiteit, rechtvaardigheid en het gevoel of een land nog van zijn burgers is. Precies zo werkte het ook in het interbellum: economische crisis werd geen discussie over cijfers, maar over schuld en bedreiging.

In de jaren dertig kregen die gevoelens een gevaarlijke uitlaatklep. De Jood, de communist en de internationale elite werden de gezichten van een systeem dat als vijandig werd ervaren. Vandaag zien we iets vergelijkbaars: migratie, globalisering en culturele verandering worden gepersonifieerd in groepen mensen in plaats van besproken als bestuurlijke keuzes.

Wanneer een staat faalt in het beheersen van zijn grenzen, ontstaan geen rustige hervormingen maar morele oorlogen. Dan groeit niet de roep om beleid, maar de behoefte aan zondebokken. Dat is het moment waarop democratie begint te wankelen.

De flanken profiteren

In de jaren dertig profiteerden zowel de NSB als de CPN van deze woede. Ze boden geen oplossingen, maar wel duidelijke vijanden.

Vandaag zien we hetzelfde. Forum voor Democratie is onder delen van zijn achterban in een subcultuur waarin wantrouwen, complotdenken en zelfs antisemitisme onder jongeren steeds normaler worden. Dat is geen toeval, maar een klassiek historisch patroon: wanneer mensen het gevoel hebben dat het systeem hen heeft opgegeven, worden radicale verklaringen aantrekkelijk.

Maar ook aan de linkerzijde zien we radicalisering. Partijen als BIJ1, DENK en activistische bewegingen presenteren de samenleving als een strijd tussen onderdrukkers en onderdrukten. Wie nuance zoekt, wordt verdacht gemaakt. En opnieuw sluipt antisemitisme binnen, ditmaal vermomd als moreel gelijk.

Zo raken de uitersten elkaar.

Het falende midden

Zoals in het interbellum staat het politieke midden vandaag onder zware druk. Het probleem is niet dat er gaan beleid wordt gemaakt, maar dat het beleid zijn geloofwaardigheid heeft verloren. Regeringen spreken de taal van modellen, akkoorden en communicatiestrategieën, terwijl burgers leven in een wereld van stijgende huren, volle scholen en onzeker werk. Die kloof tussen bestuur en beleving wordt elke dag groter.

In de jaren dertig zagen we hetzelfde. De gevestigde partijen - katholieken, liberalen en sociaaldemocraten - hielden vast aan begrotingsdiscipline en bestuurlijke stabiliteit, terwijl de samenleving onder hun voeten verschoof. Ze geloofden dat het systeem zichzelf wel zou herstellen. Het gevolg was dat steeds meer mensen hun toevlucht zochten tot partijen die het systeem niet wilde verbeteren, maar ondermijnen.

Vandaag klinkt die dynamiek opnieuw. Wanneer regeringen echte problemen ontwijken met morele retoriek of technocratische taal, geven zij ruimte aan partijen die simpele, harde en vaak gevaarlijke verhalen vertellen. Het politieke midden probeert rust uit te stralen maar wekt steeds vaker de indruk onverschillig te zijn.

Zo ontstaat een vacuüm. En dat wordt altijd gevuld - niet door nuance, maar door radicalen.

De waarschuwing

Het interbellum laat zien hoe democratie niet instort door een klap, maar door langzaam weglekkend vertrouwen. Het Jordaanoproer, de groei van de NSB, de radicalisering van links en rechts: het waren allemaal symptomen van een staat die het contact met zijn samenleving verloor.

Nederland staat opnieuw op zo´n kruispunt.

Niet omdat de geschiedenis zich herhaalt - maar omdat zij gevaarlijk goed rijmt.