top of page

De schuld die niet alleen Duits was

Writer: Yannick Rietman
Yannick Rietman
4 days ago
5 min read

Updated: 3 days ago

Bron: Bundesarchiv Bild 183-R52907 /CC by-sa 3.0
Bron: Bundesarchiv Bild 183-R52907 /CC by-sa 3.0

De Eerste Wereldoorlog begon niet in Duitsland. Hij begon op 28 juni 1914 in Sarajevo, met de moord op aartshertog Frans Ferdinand door Cavrilo Princip. Oostenrijk-Hongarije zag de kans om Servië hard aan te pakken. Duitsland gaf de beroemde ¨blanco cheque¨ - onvoorwaardelijke steun. Dat was roekeloos, maar geen Duits plan om de wereld in brand te steken. Allianties, militarisme, nationalisme en misrekeningen van alle kanten deden de rest. Rusland mobiliseerde, Frankrijk stond klaar, Groot-Brittannië koos partij toen België werd geschonden.


Toch eisten de geallieerden in het Verdrag van Versailles dat Duitsland alleen de volledige schuld op zich nam. Artikel 231, de beruchte schuldclausule, maakte van Duitsland de zondebok. Dat was onterecht. De oorlog begon niet in Duitsland, maar in de Balkan. Door Duitsland als enige schuldige aan te wijzen, legden de overwinnaars een politieke leugen vast die diepe wonden sloeg. Moderne historici iwjzen terecht op gedeelde verantwoordelijkheid. Duitsland tot enige zondebok maken was een politieke keuze, geen historische waarheid.


Mackensen en het Keizerrijk


Ik ben openlijk fan van August von Mackensen. de ¨laatste huzaar¨. Zijn carrière belichaamt de militaire traditie van het Duitse Keizerrijk op zijn best. Als commandant van XVIIe legerkorps speelde hij een belangrijke rol in de slag bij Tannenberg en de Masurische Meren in 1914, waar de Russische invasie van Oost-Pruisen werd teruggeslagen. Maar zijn grootste triomf kwam in 1915. Aan het hoofd van een Duits-Oostenrijks leger doorbrak hij bij Gorlice-Tarnów de Russische linies in Galicië. Wat volgde was een meesterlijke doorbraakcampagne: de Russen werden honderden kilometers teruggedreven, Lemberg viel, Brest-Litovsk werd ingenomen. Mackensen kreeg staf van veldmaarschalk en werd een nationale held.


Later dat jaar leidde hij de verovering van Servië. In 1916-1917 voerde hij het bevel over de campagne tegen Roemenië, dat zich aan de kant van de Entente had geschaard. Zijn troepen staken de Donau over en dwongen Boekarest tot capitulatie. Mackensen combineerde caveleristische flair met moderne artillerie en snelle manoeuvre. Hij bleef tot op hoge leeftijd het beeld van de keizerlijke officier: strak in het uniform van de dodenschedels-huzaren, met de kenmerkende bontmuts. Na de oorlog weigerde hij de republiek te dienen en bleef hij een symbool van het oude Keizerrijk. Voor mij staat hij voor militaire competentie, discipline en de trots van een grootmacht die ten onder ging, niet door gebrek aan dapperheid, maar door overmacht en politieke ineenstorting.


Het Duitse Keizerrijk was geen perfecte staat, maar het was een moderne, industriële grootmacht met een sterk leger, wetenschap en cultuur. De nederlaag in 1918 was bitter. De manier waarop die nederlaag werd verwekt - met Duitsland als enige schuldige - bleek nog bittere.


Versailles en de crisis van Weimar


Versailles eiste niet alleen herstelbetalingen en territoriaal verlies. Het eiste dat Duitsland de schuld op zich nam voor een oorlog die niet in Duitsland was begonnen. De Weimarepubliek erfde een gebroken economie, hyperinflatie in 1923 en later de klap van de crisis van 1929. Spaargeld verdween, de middenklasse verpauperde, politieke polarisatie explodeerde.


Van DAP naar NSDAP


In die chaos ontstond in januari 1919 in München de Deutsche Arbeiterpartei. De oprichter Anton Drexler, een werktuigmaker en nationalist die een partij wilde die arbeiders wegtrok van het marxisme en terugbracht naar het Duitse vaderland. Samen met Karl Harrer en anderen bouwde hij een kleine, antisemitische en völkische club op. De DAP was in het begin weinig meer dan een discussiegroep in een achterkamer van een bierhal.


In september 1919 verscheen er een man die alles zou veranderen: Adolf Hitler, toen nog een onbekende oorlogsveteraan en spion van de Reichswehr. Hij was gestuurd om de partij in de gaten te houden, maar raakte zelf overtuigd. Zijn retorische talent was overweldigend. Drexler zag in hem meteen een aanwinst en nodigde hem uit om lid te worden. Hitler steeg snel. In februari 1920 herdoopte de partij tot Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) en presenteerde het 25-puntenprogramma, waarin Drexler, Hitler en Gottfried Feder de kernformulereden: afschaffing van Versailles, Groot-Duitsland, uitsluiting van Joden uit het staatsburgerschap en een mix van nationalisme en ¨socialisme¨.


Hitler verdrong Drexler al in 1921 als partijleider. Drexler bleef nog enige tijd erelid, maar verdween naar de achtergrond. Wat begon als een kleine arbeidersclub werd onder Hitler een massabeweging die de vernedering van Versailles, de economische crisis en de Dolchstoßlegende omzette in politieke energie. Hitler maakte van de Joden de perfecte zondebok. De mythe dat het onverslagen leger van achteren was neergestoken door socialisten, democraten en vooral Joden, werd systematisch uitgebuit. Dat was een leugen. Honderdduizenden Joodse Duitsers hadden gevochten, velen met onderscheidingen. Antisemitisme is en blijft verwerpelijk. Ik bestrijd het. Maar het is historisch relevant om te zien hoe een natie die zich onterecht als enige schuldige behandeld voelde, vatbaar werd voor zo´n giftig verhaal.


Strijd binnen de SA


Binnen de SA botsten de radicalen hard met de partijleiding. De Sturmabteilung was uitgegroeid tot een massale paramilitaire organisatie van honderdduizenden mannen, vooral werkloze veteranen en jongeren die straatgevechten voerden met communisten en andere tegenstanders. In Berlijn leidde Walter Stennes, de regionale SA-chef, in 1930 en opnieuw in het voorjaar van 1931 een openlijke opstand. Stennes en zijn mannen waren ontevreden over de lage soldij, de slechte uitrusting en vooral over Hitlers koers van ¨legaliteit¨; de nadruk op verkiezingen in plaats van revolutionair geweld. Zij eisten meer autinomie voor de SA, meer middelen en een radicalere socialistisch getinte politiek.


In augustus 1930 en opnieuw in maart-april 1931 bezetten Stennes´ troepen de partijbureaus in Berlijn, verjoegen functionarissen van Joseph Goebbels en namen tijdelijk de controle over de lokale partijkrant. Hitler reageerde hard. Hij stuurde de nog kleine SS eropaf, zette Stennes en honderden aanhangers uit de partij en herstelde de discipline. De Stennes-revolte toonde aan hoe gespannen de verhouding was tussen de straatvechters van de SA en de politieke leiding die de macht via de stembus wilder veroveren.


Na de opstand haalde Hitler Ernst Röhm terug als stafchef van de SA, een oude kamerad uit de begindagen, bouwde de organisatie verder uit tot bijna drie miljoen man. Maar Röhm wilde meer. Hij zag de SA als de kern van een nieuw volksleger en eiste dat de Reichswehr erin zou opgaan. Zijn openlijke kritiek op Hitler en zijn homoseksualiteit - die eerder werd getolereerd - werden nu gebruikt tegen hem. In juni 1934 volgde de Nacht van de Lange Messen. Op bevel van Hitler werden Röhm en tientallen ander SA-leiders gearresteerd en geëxecuteerd, samen met andere politieke tegenstanders. De zuivering consolideerde Hitlers absolute macht en verzekerde hem de steun van het leger. De SA bleef bestaan, maar was voorgoed ondergeschikt gemaakt.


De harde vrede en de volgende oorlog


De Harde vrede van 1919 was geen oorzaak van 1939. Hitler en de nazi´s hadden keuzes. Maar wie de diepe economische crisis, de politieke chaos en de nationale vernedering van de jaren twintig en dertig wegwuift, begrijpt niet hoe een radicale beweging massale steun kon krijgen, De geallieerden legden een vrede op die wraakgevoelens voedde in plaats van stabiliteit - precies omdat zij Duitsland onterecht tot enige zondebok maakten voor een oorlog die niet in Duitsland was begonnen.,twintig jaar later stond Europa opnieuw in brand. Dat is geen excuus voor wat volgde. Het is wel een harde les: een vrede die de verliezer vernedert zonder hem perspectief te geven, is vaak slechts een wapenstilstand.


Geschiedenis is geen rechtbank met een beklaagde. Wie alleen naar Duitsland wijst en de rest negeert, maakt dezelfde fout als de opstellers van artikel 231



 
 
 

Comments


bottom of page