Was de NSDAP extreem-links of extreem-rechts?

Bron: Historia/Shutterstock

De NSDAP was geen misverstand over ¨links of rechts¨. Het was een totale onderwerping van de mens aan een collectief. Om dat te begrijpen, moet je eerst terug naar de oorsprong van het fascisme zelf.

Waar het fascisme vandaan komt

Het fascisme ontstond niet uit het conservatisme of traditionele rechterzijde. Het kwam voort uit de radicale vleugel van het Italiaanse socialisme. Benito Mussolini was jarenlang een van de felste revolutionaire socialisten in Italië. Hij leidde de intransigente, anti-reformistische stroming binnen de Partito Socialista Italiano, werd in 1912 hoofdredacteur van het partijblad Avanti! en dreef de hervormers uit de partij. Lenin volgde die ontwikkelingen met instemming. Hij prees de Italiaanse socialisten omdat zij de ¨juiste weg¨ hadden gekozen door de reformisten te verwijderen.

Toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak, brak Mussolini met zijn partij. Hij koos voor Italiaanse interventie, terwijl de socialisten neutraal wilden blijven. Hij werd uitgesloten, stichtte Il Popolo d'Italia en ontwikkelde een nieuw idee: geen internationale klassenstrijd, maar een nationale revolutie. In 1919 richtte hij de Fasci Italiani di Combattiomento op, de voorloper van de Nationale Fascistische Partij. Het was een mengsel van nationalisme, revolutionair syndicalisme, geweld tegen socialisten en de verheerlijking van de staat en de natie boven het individu. Fascisme was daarmee een ketterij binnen het socialisme zelf: het behield de haat tegen het liberalisme, de afwijzing van parlementaire democratie en de wil tot totale mobilisatie, maar verving de klasse door de natie en het ras.

Er circuleert een anekdote die dit verband nog scherper maakt. Lenin zou later, na de Mars op Rome, tegen een delegatie van de Italiaanse socialisten of tegen Nico Bombacci hebben gezegd dat het een verspilling was dat zij Mussolini waren kwijtgeraakt. Hij noemde hem ¨een eersteklas man¨ die ¨onze partij in Italië aan de macht had kunnen brengen¨. De exacte woorden zijn niet in Lenins verzamelde werken terug te vinden en berusten op latere overlevering, maar zij passen bij het beeld dat Lenin Mussolini ooit zag als een van de weinige echte revolutionairen in Italië. Mussolini zelf had Lenin aanvankelijk bewonderd als meester van de machtsovername, al bekritiseerde hij later de bolsjewistische dictatuur als een tirananie van intellectuelen.

De vernietiging van de enkeling

Iedereen die de NSDAP of het fascisme nog probeert te duwen naar de ene of de andere kant van een verouderde as, mist het wezenlijke. De kern was niet een discussie over belastingen of sociale voorzieningen. De kern was de vernietiging van de enkeling.

De mens bestond alleen nog als onderdeel van het volk, de ras, de natie. Zijn waarde lag niet in wat hij zelf koos, dacht of verdiende, maar in zijn bruikbaarheid voor het grotere geheel. Wie daar niet in paste, verdween. Dat is geen economische theorie. Dat is de complete ontkenning van persoonlijke verantwoordelijkheid en persoonlijke rechten. Het individu werd gereduceerd tot een cel in het organisme van de staat. Zijn geweten, zijn eigendom, zijn recht om te spreken of te zwijgen, zij recht om te handelen of zich te vergissen - alles werd ondergeschikt gemaakt aan de mythe van het collectief.

De beveleconomie

De economie die volgde was geen vrije uitwisseling tussen mensen die hun eigen belangen nastreven. Het was een systeem van bevelen, kartels, partijcontroles en oorlogsproductie. Bedrijven mochten bestaan zolang ze dienden. Arbeiders mochten werken ze gehoorzaamden. De staat bepaalde wie wat kreeg, wie wat produceerde en wie overbodig was. Vrije concurrentie en private initiatieven werden getolereerd alleen voor zover zij het nationale doel dienden. Wie denkt dat dit iets te maken heeft met individuele welvaart of met de vrijheid om te ondernemen, kijkt weg van de feiten. Het was een bevelshuishouding, geen markteconomie.

Twee collectieven, een principe

De partij bestreed communisten en sociaaldemocraten niet omdat zij te veel vrijheid wilden, maar omdat zij een concurrerend collectief vormden. Twee totalitaire systemen vochten om de absolute macht over dezelfde mensen. Beide gingen uit van hetzelfde principe: de enkeling is niets, de organisatie is alles. Het verschil lag in de mythe die ze gebruikten - klasse of ras - niet in het principe zelf.

Wie vandaag nog beweert dat de NSDAP ¨eigenlijk links¨ was omdat er ¨socialisme¨ in de naam stond, of ¨eigenlijk rechts¨ omdat er nationalisme in zat, speelt een taalspel. De naam was propaganda. De praktijk was de systematische liquidatie van alles wat een mens tot individu maakt: zijn geweten, zijn eigendom, zijn recht om te spreken, zijn recht om te kiezen, zijn recht om met rust gelaten te worden.

De enige echte scheidslijn

Een samenleving die de mens serieus neemt, begint bij het tegenovergestelde. Zij beschermt de enkeling tegen de staat, tegen de massa, tegen de mythe van het volk. Zij laat mensen handelen, ruiken, denken en zich vergissen zonder dat een leider of partij daarover beslist. Zij weigert de mens te reduceren tot middel voor een groter doel.

Dat is de diepere scheidslijn: of de mens eigendom is van zichzelf, of eigendom van het collectief. Maar binnen de traditionele politieke indeling was de NSDAP onmiskenbaar extreem-rechts. Haar kern was niet de egalitaire klasse-strijd, maar de hiërarchische ordening van rassen en volkeren. Zij verheerlijkte bloed, bodem, natie en Führer in plaats van internationale solidariteit. Zij vernietigde de linkse partijen, sloot bondgenootschappen met conservatieve elites en bouwde een systeem van absolute rangorde. Dat is de reden waarom historisch en politiek terecht als extreem-rechts wordt geplaatst.